Kiedy siać esparcetę? Terminy, warunki i praktyczne porady

Dwa tygodnie za wcześnie albo za późno z siewem esparcety i plon potrafi spaść o kilka ton z hektara. Jeśli chcesz tego uniknąć, musisz dopasować termin do gleby, pogody i sposobu użytkowania. Z tego tekstu dowiesz się, kiedy siać esparcetę, jakie warunki jej służą i jak krok po kroku zorganizować siew odmiany TAJA.

Kiedy siać esparcetę?

Esparceta siewna Onobrychis viciifolia, szczególnie odmiana Taja, to wieloletnia roślina motylkowata dorastająca do 40–70 cm. Daje paszę w postaci zielonki i siana, bogatą w białko, witaminy i minerały, a przy tym jest świetną rośliną miododajną. Dlatego termin siewu trzeba dopasować tak, aby rośliny zdążyły dobrze się ukorzenić przed zimą i jednocześnie nie przegrały z chwastami.

W polskich warunkach esparcetę sieje się w dwóch głównych terminach. Pierwszy to wczesna wiosna, zwykle jako wsiewkę w zboża jare, drugi to lato, najczęściej lipiec, już bez rośliny ochronnej. Na stanowiskach wilgotnych siew wiosenny w czystym zasiewie można przesunąć do końca kwietnia, natomiast na glebach szybciej przesychających warto wejść w pole jak najwcześniej, by rośliny zdążyły wykorzystać zapasy wody z zimy.

Siew wiosenny

W przypadku esparcety siewnej termin wiosenny jest bazowy. Roślina ma wtedy cały sezon wegetacyjny, żeby rozbudować silny korzeń palowy, który w kolejnych latach będzie pozwalał jej przetrwać suszę i dawać stabilne plony. Przy wsiewce w zboża jare wysiew wykonuje się bardzo wcześnie, razem ze zbożem, zazwyczaj do II dekady kwietnia. Przy czystym siewie na wilgotnych stanowiskach można ten termin delikatnie opóźnić, ale zbyt późny siew powoduje przegranie konkurencji z chwastami.

Roślina ochronna (najczęściej pszenica jara) powinna słabo się krzewić i nie zacieniać esparcety. Jęczmień jary na glebach zasadowych krzewi się zbyt mocno, dlatego często ogranicza rozwój wsiewki i prowadzi do znacznych ubytków roślin. W wielu gospodarstwach praktykuje się także siew w mieszankach z trawami, gdzie udział esparcety wynosi około 50% i dobrze sprawdza się w połączeniu z kostrzewą łąkową czy rajgrasem francuskim.

Siew letni

Siew letni stosuje się głównie po zbiorze jęczmienia ozimego. W lipcu gleba jest nagrzana, a dni długie, więc esparceta ma dobre warunki do szybkich wschodów. Ten termin wybierają rolnicy, którzy chcą ograniczyć zachwaszczenie, bo brak rośliny ochronnej ułatwia mechaniczne lub chemiczne zwalczanie chwastów. Latem sieje się tylko w czystym siewie, bez zboża ochronnego.

Ryzykiem przy siewie letnim są susze, dlatego tu szczególnie pomaga głęboki system korzeniowy esparcety. Gleba powinna być dobrze doprawiona, a po siewie często warto zastosować wałowanie, jeśli nie jest zbyt wilgotna. Gdy rośliny zdążą zbudować rozety przed zimą, w kolejnym roku wchodzą w wegetację z dużym zapasem energii i szybko dają wysoki plon zielonki.

Jakie warunki glebowe lubi esparceta?

Esparceta siewna najlepiej rośnie na glebach wapiennych o pH powyżej 7,3. Taki odczyn sprzyja aktywności bakterii brodawkowych, które wiążą azot z powietrza, a sama roślina łatwo pobiera fosfor i potas z głębszych warstw. Dlaczego wysoki odczyn jest tak ważny? Na glebach kwaśnych rośliny słabiej się krzewią, ich system korzeniowy jest płytszy, a cała plantacja szybciej się przerzedza.

Esparceta lubi stanowiska ciepłe i suche, ale nie znosi gleb podmokłych, ciężkich i zlewnych. Na glebach piaszczystych poradzi sobie jedynie tam, gdzie jest sporo wapnia, a poziom wód gruntowych nie jest skrajnie niski. Zawartość wapnia w podłożu jest nie tylko warunkiem dobrego plonowania, ale także wpływa na długowieczność plantacji, która w użytkowaniu na zielonkę wytrzymuje zwykle 3 lata, a przy użytkowaniu przemiennym na paszę i nasiona nawet 5–6 lat.

W praktyce esparceta świetnie sprawdza się na stanowiskach ubogich i suchych, gdzie koniczyna czy lucerna reagują spadkiem plonu. Dzięki palowemu systemowi korzeniowemu roślina dobrze radzi sobie z dłużej trwającą suszą, a jej obecność w zmianowaniu działa strukturotwórczo. Silnie rozwinięte korzenie spulchniają głębsze warstwy gleby i poprawiają warunki dla roślin następczych.

Warto też spojrzeć na esparcetę z punktu widzenia ochrony gleby. Obsiewane nią skarpy czy nasypy są mniej narażone na erozję wodną i wietrzną, co docenia się zwłaszcza na terenach górskich i podgórskich. Roślina dobrze zimuje, ma wysoką energię odrastania na wiosnę i po pokosach, a dzięki zwartej darni ogranicza wymywanie cząstek gleby.

Jak przygotować stanowisko i materiał siewny?

Odpowiednio przygotowana gleba i dobre nasiona decydują o równomiernych wschodach. W uprawie esparcety niezwykle ważne jest ograniczenie zachwaszczenia już przed siewem, bo roślina jest wrażliwa na zacienienie w początkowym okresie wzrostu. Błędne przygotowanie pola, zbyt późny siew i nadmierne nawożenie azotem to najczęstsze przyczyny nierównych i słabych plantacji.

Przygotowanie gleby

Na polach po zbożach wykonuje się klasyczny zestaw uprawek pożniwnych: płytkie kultywatorowanie połączone z bronowaniem, a następnie orkę zimową. Celem jest zniszczenie chwastów i samosiewów zbóż oraz wyrównanie pola. Wiosną glebę spulchnia się kultywatorem, tak aby stworzyć równą, dobrze rozdrobnioną warstwę siewną o stabilnej strukturze.

Na glebach nachylonych i wapiennych uprawki wykonuje się płytko, by nie przyspieszać erozji. Esparceta – dzięki działaniu przeciwerozyjnemu – dobrze sprawdza się później na takich stanowiskach, ale w fazie przygotowania pola trzeba ograniczyć intensywne mieszanie profilu glebowego. Stanowisko musi być wolne od perzu i innych chwastów wieloletnich, bo konkurują one z młodymi siewkami o wodę i światło.

Dobór materiału siewnego

Do siewu esparcety można użyć zarówno strąków, jak i nasion obłuskanych. W przypadku strąków zalecana ilość wysiewu wynosi zwykle 80–100 kg/ha, natomiast przy nasionach obłuskanych 50–60 kg/ha. W uprawach paszowych norma wysiewu bywa wyższa i sięga 70–90 kg/ha, szczególnie gdy zależy ci na szybkim zwarciu łanu i mocnej konkurencji z chwastami.

Odmiana Taja ma wzniesione, słabo owłosione łodygi i długie, różowe kwiatostany groniaste. Dobrze znosi koszenie i wypas bydła po pierwszym pokosie, a jej plon zielonej masy sięga 50–70 t/ha. Warto wybierać kwalifikowany materiał siewny, zwłaszcza gdy planujesz użytkowanie plantacji przez kilka sezonów i zależy ci na wyrównaniu wschodów oraz dużej trwałości łanu.

Szczepienie bakteriami brodawkowymi

Esparceta, jak inne rośliny motylkowate, wchodzi w symbiozę z bakteriami brodawkowymi, które wiążą azot atmosferyczny. Zaszczepienie materiału siewnego specjalnymi preparatami bakteryjnymi przed siewem zwiększa liczbę brodawek i poprawia plon suchej masy. W praktyce często stosuje się też molibdenian amonu w dawce około 200 g/ha jako zaprawę nasienną, co wspiera aktywność enzymów odpowiedzialnych za wiązanie azotu.

Dobrze rozwinięta symbioza pozwala ograniczyć nawożenie azotowe, zwłaszcza w siewie czystym. Przy wsiewce w zboża jare zaleca się jednak podanie około 60 kg N/ha przedsiewnie, ponieważ zboże ochronne korzysta z tego składnika, a młoda esparceta w pierwszym roku jeszcze nie wykorzystuje w pełni azotu z powietrza. W kolejnych latach roślina sama dostarcza znaczne ilości azotu do gleby, co widać w lepszym stanie roślin następczych.

Jak siać esparcetę na paszę i na nasiona?

Sposób siewu zależy od tego, czy planujesz zbierać przede wszystkim zielonkę i siano, czy budujesz plantację nasienną. Różnią się tu zarówno rozstawa rzędów, jak i ilość wysiewu. Inaczej ustawia się też agregat siewny, bo przy siewie na nasiona potrzeba większych odstępów między rzędami, aby ułatwić dostęp światła i ewentualną pielęgnację międzyrzędową.

Siew na paszę

W uprawie na paszę esparcetę wysiewa się w rozstawie rzędów 15–20 cm, najczęściej 20 cm, na głębokość 2–3 cm. Celem jest szybkie zwarcie łanu, które ogranicza zachwaszczenie i pozwala zebrać wysoki plon zielonki już w pierwszym roku użytkowania. W czystym siewie norma wysiewu wynosi zwykle 70–90 kg/ha, a przy strąkach 80–100 kg/ha.

Esparceta daje bardzo wartościową zielonkę, szczególnie w żywieniu młodych przeżuwaczy. W przeciwieństwie do koniczyny może być skarmiana także w młodym stadium rozwoju i na mokro, nie powodując wzdęć. U krów poprawia smak mleka i masła, a dzięki lepszej strawności od lucerny nadaje się również dla trzody chlewnej. Nasiona są bogate w białko i mogą częściowo zastępować owies w dawkach dla koni.

Siew na nasiona

Plantacje nasienne esparcety zakłada się w czystym siewie, z większą rozstawą rzędów, najczęściej 30–40 cm. Umożliwia to lepsze doświetlenie roślin, swobodny rozwój kwiatostanów i łatwiejszą ochronę herbicydową. Ilość wysiewu zmniejsza się o około 50% w stosunku do siewu na paszę, dzięki czemu rośliny lepiej się krzewią i wytwarzają więcej nasion na pojedynczy pęd.

Odmiana Taja tworzy okrągłe, owłosione strąki, w których znajdują się nerkowate nasiona w kolorze od żółtego do zielonkawobrunatnego. Zbiór wykonuje się, gdy większość strąków osiąga dojrzałość techniczną i łatwo oddziela się od rośliny. Warto zadbać o równy termin kwitnienia, bo wtedy dojrzewanie przebiega bardziej równomiernie, a straty podczas zbioru są mniejsze.

Dla ułatwienia planowania siewu warto porównać trzy podstawowe warianty uprawy:

Najlepsze efekty daje wczesny siew esparcety na glebach wapiennych z niskim zachwaszczeniem i starannie dobraną normą wysiewu.

Jak pielęgnować plantację esparcety po siewie?

Pielęgnacja plantacji zaczyna się już w momencie ustawiania nawożenia. Esparceta, dzięki bakteriom brodawkowym, sama dostarcza azot z powietrza, dlatego w siewie czystym nie potrzebuje wysokich dawek N. W zaleceniach dla odmiany Taja często podaje się dawkę startową 30 kg N/ha przedsiewnie, a fosfor i potas w ilości 80 kg P₂O₅/ha i 140 kg K₂O/ha. W kolejnych latach użytkowania wystarcza nawożenie pogłówne fosforem i potasem, dopasowane do planowanego plonu.

Chwasty trzeba usuwać bezwzględnie, bo młode rośliny słabo znoszą zacienienie. W czystym siewie można wykonać przykaszanie pielęgnacyjne, gdy esparceta i chwasty osiągną około 20 cm wysokości. W uprawie z rośliną ochronną kosi się ją na wysokość 15–20 cm, tak aby nie uszkadzać liści wsiewki. Tam, gdzie zachwaszczenie jest duże, stosuje się dobrane herbicydy, zwłaszcza w pierwszym roku po założeniu plantacji.

W praktyce bardzo pomocne jest ustalenie, na jakich stanowiskach esparceta da najlepszy efekt plonowania i zdrowotności zwierząt. Najlepiej sprawdza się tam, gdzie rolnik szuka trwałej motylkowatej o wysokiej wartości paszowej, przy jednoczesnym ograniczeniu gazów jelitowych u przeżuwaczy. To roślina dietetyczna, chętnie pobierana przez bydło, a jednocześnie silnie miododajna, co sprzyja rozwojowi pasiek zlokalizowanych w pobliżu plantacji.

Jeśli priorytetem jest dobór stanowiska, można wyróżnić kilka sytuacji, w których esparceta siewna szczególnie się opłaca:

• na glebach wapiennych, ubogich i suchych, gdzie koniczyna i lucerna słabiej plonują,
• na skarpach i usypiskach wymagających ograniczenia erozji i wzmocnienia darni,
• w gospodarstwach nastawionych na żywienie przeżuwaczy paszami objętościowymi,
• w zmianowaniu jako roślina strukturotwórcza i bardzo dobry przedplon dla zbóż.

Przy planowaniu nowej plantacji warto też uświadomić sobie, jakie błędy najczęściej obniżają jej trwałość i plon. Świadomość tych zagrożeń pomaga lepiej ustawić termin i technologię siewu:

1. zbyt późny siew wiosenny, gdy rośliny przegrywają z chwastami o wodę i światło,
2. za gęsta wsiewka w jęczmień jary, który silnie się krzewi i zacienia esparcetę,
3. niewystarczające odchwaszczanie pola przed siewem i brak przykaszania,
4. nadmierne nawożenie azotem, które osłabia symbiozę z bakteriami brodawkowymi.

Esparceta Taja, właściwie wysiana i prowadzona, daje 50–70 t/ha zielonki, nie powoduje wzdęć u przeżuwaczy i poprawia smak mleka oraz masła.

Dobrze prowadzona plantacja esparcety może być użytkowana na zielonkę, następnie wypasana bydłem, a przy użytkowaniu przemiennym dostarczać także nasion przez 5–6 lat, jednocześnie poprawiając żyzność i strukturę gleby na całym polu.